Hekimbaşı, İstanbul’un Ümraniye ilçesine bağlı bir mahalledir. Koordinatları (41.05956°K, 29.09791°D) olan bu semtte yaklaşık 7 bin 300 kişilik bir nüfus yaşamaktadır. Mahallenin kuzeyinde Beykoz, batısında Üsküdar ilçeleri yer alır; büyük caddesi Üsküdar ve Beykoz’a ulaşım imkânı sağlar. Bu yerleşim bölgesinde de hurdacılık faaliyetleri yürütülmektedir. “Hekimbaşı Hurdacı” adıyla anılan yerel hurdacılar, evlerden veya iş yerlerinden çıkan metalik atıkları alıp geri dönüşüm sürecine kazandıran firmalardır. Bölgede hurda toplama merkezleri ve telefonla çağrı hizmeti sunan mobil hurdacılar mevcuttur. Bu hurdacılar, alacakları hurdaları genellikle yerinde değerlendirip nakit ödeme yapmaktadır.
Hurdacılık sektörü, İstanbul genelinde önemli bir iş koludur. Özellikle büyük şehirlerde demir, bakır, çelik ve alüminyum gibi metalleri toplama faaliyetleri yaygındır. İhtiyaç fazlası veya kullanım ömrünü tamamlamış demir çelik üretim artıklarının, inşaat demirlerinin, bakır tellerin, alüminyum kısımların; kısacası metalik hurdaların ekonomiye yeniden kazandırılması hurdacılığın ana amacıdır. Hekimbaşı’ndaki hurdacılar da bu sektöre aittir. Bölgede faaliyet gösteren hurdacılar, “her çeşit hurdalarınızı yerinizde ve değerinde nakit olarak alıyoruz” şeklinde hizmet sunar. Örneğin bir Hekimbaşı hurdacısı hizmet tanıtımında, “Hekimbaşı’da her çeşit hurdalarınızı yerinizde ve değerinde nakit olarak alıyoruz” ifadelerini kullanmaktadır.
Hurdacılığın ve Hurdanın Tanımı
Hurda, kullanım ömrünü tamamlamış veya işlevini yitirmiş metallerin toplamıdır. İlk bakışta işe yaramaz gibi görünseler de hurdalar geri dönüştürülebilen ve yeniden kullanılabilen, yüksek ekonomik değere sahip kaynaklardır. Örneğin bir fabrika üretim artıklarında oluşan metal talaşları, bir inşaatta ortaya çıkan kesilmiş demir parçaları, evlerde biriken eski kablolar ve kullanılmayan cihazlardaki metal bileşenler hurda kapsamındadır. Hurdacılık ise bu atık metal malzemelerin toplanması, sınıflandırılması ve geri dönüşüme kazandırılması sürecidir. Hurdacılar, topladıkları hurdaları ham madde olarak sanayi kuruluşlarına, metal eritme tesislerine veya hurda fabrikalarına satarak ekonomiye katkı sağlar. Özellikle demir ve çelik üretiminde hurda girdi olarak kullanılır; bu da hammadde ithalatını azaltır ve yerli sanayiyi destekler.
Hurda metaller, genellikle demirli (ferro) ve demir dışı (non-ferro) olarak iki ana kategoriye ayrılır. Demirli metaller; içinde demir barındırdıkları için mıknatıs tutan malzemelerdir. Başlıca örnekleri demir, karbon çeliği ve dökme demir gibi türlerdir. Demirli hurdalar fiyat açısından daha düşük düzeydedir ancak inşaat demiri, kapı, dolap gibi yaygın öğeler içerdiklerinden toplandıklarında miktar olarak büyük değer oluşturabilir. Demir dışı metaller ise mıknatısa çekilmeyen, genellikle daha değerli hurda türleridir. Bakır, alüminyum, pirinç (sarı), çinko, kalay, kurşun, nikel, kobalt gibi metaller bu kategoridedir. Örneğin bakır hurdası elektrik kabloları, motor sargıları veya çatı kaplamalarından elde edilirken; alüminyum hurdası pencere doğramaları, araç jantları veya içecek kutuları kalıntılarından çıkar. Demir dışı hurdalar genellikle daha yüksek fiyattan işlem görür, bu nedenle hurdacılıkta ekonomik değer açısından bakır ve alüminyum hurdası önceliklidir.
Hurda Metal Türleri
Hurda metaller pratikte çok çeşitli alt gruplara sahiptir. Bunları ana başlıklarda şu şekilde özetleyebiliriz:
- Hurda Demir/Çelik: İnşaat demiri, sac levha, köşebent, demir boru gibi demirli malzemeler. Örneğin eski inşaat demirleri, çelik konstrüksiyon parçaları ve döküm radyatörler bu kategoridedir. Demirli hurdalar genellikle mıknatısla kolayca ayrılabilir.
- Hurda Bakır: Elektrik kabloları, çatı su kanalları, klima ve motor parçaları gibi bakır içeren atıklar. Bakır hurda sektörde en değerli hurdalardandır. Bakır hurdası genellikle boyası veya plastik izolasyonu soyularak alınır.
- Hurda Alüminyum: Pencere doğramaları, profil saçlar, otomobil jantları, içecek kutuları gibi alüminyumdan yapılmış atıklar. Alüminyum geri dönüştürülerek yeniden kullanıldığında enerji tasarrufu sağlar (yeni alüminyum üretimine göre %95’e varan enerji tasarrufu).
- Hurda Pirinç (Sarı Metal): Pirinç alaşımlı musluk, vana ve tesisat parçaları gibi öğelerden oluşur. Pirinç, bakır ve çinkonun karışımı olduğu için ağır ve değeri yüksektir.
- Hurda Çinko ve Kurşun: Çatı kaplama sacları, akü plakaları, su boruları gibi galvanoz malzemeleri. Çinko kaplı malzemeler ve kurşunlu ekipmanlar bu gruptadır.
- Hurda Paslanmaz Çelik: Mutfak eşyaları, lavabo, tezgah üstü kapakları gibi paslanmaz çelik yüzeyler içeren hurdalar. Bu tür hurdaların da ayrıştırılıp eritilmesi mümkündür.
Bu hurda türleri, genellikle hurdacılarca ayrı ayrı toplanır ve her türün ayrı değeri hesaplanır. Örneğin bakır hurdası kilogram başına demir hurdasına göre çok daha yüksek fiyata satılır. Hurda kablolar da kablo soyma işleminden sonra bakır ve alüminyum hurdası olarak değerlendirilebilir. Not: Bu kapsamda “hurda” kavramı genellikle metalik hammaddeleri kapsar; akü, motor veya beyaz eşya hurdaları özel atık kategorisi sayıldığından ayrı düzenlemelere tabidir.
Hurdacılık Süreci ve Hizmetler
Hurda toplama süreci genelde şu adımlardan oluşur: Öncelikle hurda sahipleri (özel kişiler, iş yerleri veya inşaat firmaları) bir hurdacı ile iletişime geçer. Bu iletişim bazen telefonla olur; İstanbul’da hurdacı ekipleri telefonla çağrılan adreslere giderek hurdaların miktarını ve türünü belirler ve ödeme teklif eder. Ardından hurda yerinde ayrıştırılıp tartılır. Ferrous hurdalar mıknatısla ayrılırken, non-ferrous hurdalar ayrı yığınlara konur. Hurdacılar genellikle hurdayı ağırlığına göre fiyatlandırır ve anında nakit ödeme yapar.
Toplanan hurdalar hurdacı kamyonları veya konteynerleriyle geri dönüşüm merkezlerine taşınır. Burada makinelerle daha küçük parçalara bölünebilir (örneğin sıkıştırma presleri, kesme makineleri kullanılır). Hurda haline getirilen metaller, enerji tasarruflu süreçlerle eritilerek yeni çelik veya metal ürün imalatına hammadde oluşturur. Bu süreçte hurda demiri elektrik ark ocaklarına, alüminyum ve bakır parçaları uygun eritme ocaklarına gönderilir. Hurdacılık firmaları genelde yerinde hurda toplama hizmeti verirler; Hekimbaşı bölgesinde hizmet veren hurdacılar da müşterilerin adreslerine gelerek hurdaları alır ve ödeme yapar. Örneğin bir Hekimbaşı hurdacısı, “yerinizde ve değerinde nakit” sloganıyla hizmet vermektedir.
Başlıca hurdacılık hizmetleri şunlardır: adresden hurda alımı, sınıflandırma ve tasnif, hurdaların miktar ve kalite kontrolü, ücret hesaplama ve nakit ödeme, geri dönüşüm tesisine nakliye. Çevre sağlığı ve güvenlik açısından hurdacılar genellikle hurdayı temiz ve sağlam durumda kabul eder. Hurda araç veya makineler ise genellikle parçalara ayrılarak hurdaya dönüştürülür. İstanbul ve Ümraniye genelinde, oluşan hurdalar bu şekilde toplanıp geri dönüşüm zincirine dahil edilmektedir.
Hurda Fiyatları ve Piyasa Dinamikleri
Hurda metallerin fiyatları dünya metal borsalarındaki emtia fiyatları ve döviz kuruna paralel hareket eder. Demir hurdası kilogram başına nispeten düşük fiyatlı iken, bakır ve alüminyum hurdası değerli hurda kategorisindendir. Hurda fiyatları günlük olarak dalgalanır ve hurdacılar genellikle kilogram veya ton başına güncel fiyat listesi sunar. Örneğin, hurda demirin tonu yüzlerce TL civarı iken, bakır hurda kilogramı onlarca TL seviyesine kadar çıkabilir. Hurda fiyatı metallerin saflığına, içindeki katkı maddelerine ve piyasa talebine göre değişir.
Piyasada demir dışı hurdalar daha yüksek değerde işlem görür. Hurdacılar, bakır veya pirinç gibi hurda türlerini demir hurdasına göre daha yüksek ücretlendirir. Bu sayede hurdacılıkta kazanç marjı demir hurdasına göre alüminyum, bakır vb. hurdalarda yüksektir. Diğer yandan hurda toplama işinin maliyeti düşüktür; hurdacılar hurdaları topladıktan sonra genellikle hurdacı toptancıları veya sanayi işletmelerine satarak kar elde eder. Hurda pazarında rekabet bulunduğundan fiyatlar firmadan firmaya biraz farklılık gösterebilir. Hekimbaşı gibi İstanbul’un merkez bölgelerinde de güncel hurda fiyatları telefon veya internet üzerinden takip edilebilmektedir. Özetle, hurda fiyatları arz-talep koşullarına bağımlı olup, hurdacılar Türkiye’de yılda milyonlarca ton hurdayı ekonomiye geri kazandırırken istikrarlı bir gelir modeli sağlamaktadır.
Hurdacılığın Çevresel ve Ekonomik Yararları
Hurda geri dönüşümü çevre için büyük faydalar sağlar. Metal hurdaların eritilerek yeniden kullanılması, yeni metal üretmek için maden ocağı işletmekten çok daha az enerji gerektirir. Örneğin alüminyum hurda, yeni alüminyum üretimine kıyasla %95’e varan enerji tasarrufu sağlar; çelik hurdası eritilerek yeni çelik üretmek ise hammaddeden üretime göre %75 daha az enerji tüketir. Bu enerji tasarrufu sayesinde karbon emisyonları da ciddi oranda düşer. Ayrıca hurda geri dönüşümü, doğal kaynakların korunmasına yardımcı olur; daha az demir-çelik cevheri veya boksit çıkarılması gerekir.
Çevresel anlamda, hurdanın uygun şekilde geri kazandırılması toprağı, suyu ve havayı kirletmeyen bir yöntemdir. Hurda olarak atılan metaller doğada çözünmez; atık metallerin içindeki toksik kimyasallar (örneğin kurşun, cıva) zamanla toprak ve suya karışarak ekosistemi zehirleyebilir. Bu nedenle hurdaların toplanması ve geri dönüştürülmesi, çevre kirliliğini önler. İstanbul gibi büyük kentlerde hurdacılar, atık metal yığınlarının sokaklarda birikmesini önleyerek sağlık ve çevre risklerini azaltır.
Ekonomik açıdan hurdacılık sektörünün de önemi büyüktür. Hurda metal geri dönüşümü; üretim maliyetlerini düşürmesi, yerli sanayiye hammadde sağlaması, ithalat ihtiyacını azaltması, istihdam oluşturması ve enerji tasarrufu sağlaması gibi çok sayıda avantaj sunar. Örneğin, hurda metaller sanayiye ucuz hammadde olarak gönderildiğinden, işletmeler üretimde daha az dışa bağımlı olur. Hurda toplama ve ayırma işleri de binlerce kişiye istihdam olanağı verir. Gerçekten de hurdacılık, sürdürülebilir sanayi için vazgeçilmez bir unsurdur. Sonuç olarak hurdacılık, hem çevreye hem de ekonomiye katkı sağlayan bir faaliyettir.
İstanbul ve Hekimbaşı’da Hurdacılık
İstanbul genelinde ve Ümraniye’de hurdacılık canlı bir iş kolu halindedir. İstanbul’da hurda toplama ekipleri şehrin dört bir yanına yayılmış durumdadır; telefonla gelen çağrılar üzerine adreslere gidilerek hurdalar alınır. Bu sayede yaygın bir geri dönüşüm ağı oluşmuştur. Hekimbaşı Mahallesi gibi yerleşim bölgelerinde de aynı sistem işler: hurdacılar müşterileri arar, hurdaları kiloyla tartar ve yerinde nakit ödeme yapar. Hekimbaşı bölgesinde faaliyet gösteren hurdacılar genellikle her çeşit metal hurdayı alırlar (örneğin demir, bakır, alüminyum hurdası). Bazı şirketler, “7/24 hizmet” ve hızlı ödeme gibi hizmet avantajları sunarak müşteri memnuniyetini ön planda tutar. Örneğin Hekimbaşı’ndaki bir hurdacı firması “iletişime geçin, hurdalarınız en iyi fiyatlarla alınsın” diye reklam yapmaktadır.
Yerel halk elindeki kullanılmayan metal eşyaları hurdacıya vererek hem gelir elde eder hem de çevreyi korumuş olur. Hurdacılar ise bu hurdayı topladıktan sonra büyük hurda merkezlerine götürür. Bölgedeki hurdacılar sadece parça metal değil, bazen küçük otomobil parçaları veya tarladan çıkan metal çerçeveleri dahi alır. Hekimbaşı’nda hurdacılık hizmeti veren firmalar, mobil araçlarla adres ziyaretinden hurda satın alımına kadar geniş bir yelpaze sunmaktadır. Özetle Hekimbaşı’nda da İstanbul genelinde olduğu gibi modern hurdacılık faaliyetleri sürdürülür; hurdalar evlerden çıkarılarak ekonomiye geri kazandırılır.