Yukarı Dudullu, İstanbul’un Anadolu Yakası’nda Ümraniye ilçesine bağlı bir sanayi ve yerleşim mahallesidir. Mahalle, yaklaşık 1,8 km²’lik bir alana sahiptir ve 2024 verilerine göre 21.482 kişilik nüfusu barındırmaktadır. Bu küçük alanda sanayi tesisleri, imalathaneler ve yerleşim alanları iç içe geçmiş durumdadır. Özellikle Dudullu Organize Sanayi Bölgesi (OSB) ve IMES Sanayi Sitesi, bölgeyi İstanbul’un önemli sanayi merkezlerinden biri kılmıştır. 285 hektara yayılan Dudullu OSB’de 109 fabrika ve 2.350 küçük işletme, toplam yaklaşık 50.000 kişiye istihdam sağlamaktadır. Yoğun sanayi yapısı, Yukarı Dudullu’da hurda metal işleme ve ticareti için elverişli bir ortam yaratır. Bölgede hurda metaller, sanayi artıkları ve kullanılmış metal parçalar halinde bolca bulunur; hurdacılar bu kaynakları düzenli olarak değerlendirerek geri dönüşüm zincirine kazandırır.
Hurda Nedir? Hurdacılık Kavramı
Hurda, üretim veya kullanım süreçleri sonunda geriye kalan, ancak henüz ekonomik değeri bulunan malzemeleri tanımlar. Örneğin demir veya çelikten üretilen bir ürün hizmet ömrünü tamamladığında atık değil hurda olarak değerlendirilir ve geri dönüştürülerek yeni malzemelerin hammaddesi olur. Hurda ile genel atık arasındaki en önemli fark, hurdaların tekrar işlenerek kullanılabilecek ham madde niteliği taşımasıdır. Bu yazıda “hurda” derken, özellikle demir-çelik, bakır, alüminyum gibi metalik hurdalar kastedilmektedir. Hurda toplama ve işleme faaliyetlerine hurdacılık adı verilir. Hurdacılık, topladığı bu değerli atıkları ayrıştırıp satan veya işleyen bir ticari faaliyettir. İşlenmiş hurda, sanayi için ikinci el hammadde görevi görerek maliyetleri düşürür ve doğal kaynak kullanımını azaltır.
Hurda Türleri ve İşleme Süreçleri
Metalik hurdalar türlerine göre sınıflandırılır ve her tür farklı işlem süreçlerine tabi tutulur:
- Demir ve Çelik Hurdaları: İnşaat ve makine sanayii başta olmak üzere pek çok sektörde kullanılmış karbonlu çelik, sac, dökme demir gibi demirli metaller bu gruba girer. Mıknatıs yardımıyla hızlıca ayrıştırılan demir hurdalar, en yaygın hurda türlerindendir. Çelik ve demir, yeniden işlenme kolaylığı ve yapısal dayanıklılığı nedeniyle dünyada en çok geri dönüştürülen malzemelerdir. Örneğin dünya çapında üretilen ham çeliğin yaklaşık %40’ı hurda çelikten sağlanır. Hurda demirler fabrika ve inşaat sahalarından getirilir, kırma makinelerinde kesilip ufaltılır, daha sonra çelik fırınlarında eritilerek yeni alaşımlarda kullanılır.
- Bakır ve Pirinç Hurdaları: Bakır, elektrik kabloları, su ve ısı tesisatı boruları ile elektronik cihazlarda yaygın bulunan değerli bir metaldir. Bakır alaşımları olan pirinç ve bronz hurdaları da bu gruptadır. Bakır hurdası genellikle manyetik olmayan parlak bir görüntüye sahiptir. Hurda bakır, yeni bakır üretimine kıyasla çok daha az enerji gerektirir ve çevreye daha az zarar verir; hurda bakır kullanımı bakır cevheri işleme sürecine göre %65’e varan oranda daha az karbondioksit salımı üretir. Hurda bakır, tellerden ve tesisat artıklarından elde edilerek toplanır; bakır hurdası yüksek fiyatlı olduğundan hurdacılar bu hurdayı parça parça gram üzerinden tekliflerle satın alabilir.
- Alüminyum Hurdaları: Hafif ve korozyona dayanıklı alüminyum, inşaat malzemeleri, çerçeveler, otomotiv parçaları ve ambalaj sanayide kullanılır. Hurda alüminyum profiller, levhalar veya kutular olarak toplandığında geri dönüştürüldüğünde büyük enerji tasarrufu sağlar. Yeniden işlenmiş alüminyum, yeni alüminyum üretimine kıyasla %95’e varan oranda daha az enerji harcar. Bu nedenle hurda alüminyum, geri dönüşümde değerli hurdalardandır. Hurdacı tesislerinde alüminyum, diğer metallerden ayrı stoklanır ve eritme fırınlarına gönderilir.
- Diğer Demir Dışı Metaller: Paslanmaz çelik, kurşun, çinko, kalay gibi metaller hurdacılıkta işleme alınabilir. Paslanmaz çelik genellikle manyetik test ile ayrıştırılır; tesisat boruları ve egzoz sistemleri gibi paslanmaz parçalar hurdacılar tarafından değerlendirilir. Kurşun hurdası genellikle piller ve akülerde bulunur (bu yazıda ele aldığımız hurda kapsamı dışında olmasına rağmen genel bilgi olarak önemlidir). Diğer hafif metaller ise uygun tesislerde kimyasal ve termal işlemlerle saflaştırılarak geri kazanılır.
Bu hurdalar toplandıktan sonra hurdacı tesislerine gönderilir ve çeşitli işlem aşamalarından geçirilir. İlk adım olarak demirli ve demir dışı metal hurdalar mıknatıs yardımıyla ayrılır. Ardından büyük metal parçalar kesici ve kırıcı makinelerle küçük parçalara dönüştürülür. Parçalanan hurdalar sıkıştırma makinelerinde balyalar haline de getirilebilir. Elde edilen hurda paketleri, türlerine göre eritme fırınlarına sevk edilir: Çelik fırınlarında demir-çelik hurdası eritilip yeniden çelik üretiminde kullanılır, bakır ve alüminyum hurdaları ise ilgili tesislerde tekrar alaşımlara dönüştürülür. Bu süreçler sayesinde hurda metaller ekonomiye tekrar değer kazandırarak geri döner.
Hurda Kaynakları ve Toplanma
Hurda metaller çeşitli kaynaklardan elde edilir. Yukarı Dudullu ve çevresinde tipik hurdacılık kaynakları şunlardır:
- Sanayi Atıkları: Üretim tesisleri ve atölyelerden çıkan metal talaşları, kesim artık demirler, makina parçaları hurdaya dönüşür. Örneğin metal işleme fabrikalarında biçimlendirme hatlarından çıkan sac kırpıntıları hurdacıların temel hammadde kaynaklarındandır.
- İnşaat Hurdası: İnşaat ve yıkım projelerinden demir inşaat donatısı, baca boruları, çelik çatı kaplaması gibi malzemeler hurda olarak ayrılır. Özellikle bina yıkımlarında ortaya çıkan demir donatılar ve çelik kirişler hurdacılar tarafından toplanır.
- Evsel ve Kentsel Hurdalar: Binalardaki eski radyatör parçaları, çelik ısıtıcılar, teneke yiyecek kutuları gibi metaller sınırlı miktarda hurda oluşturur. Belediye toplama merkezlerinde biriken metaller veya geri dönüşüm kutularındaki demir dışı metaller de hurdacılarca alınabilir.
- Elektrik ve Elektronik Bileşenler: Tel ve kablolar içindeki bakır ile elektrik panolarındaki bakır çekirdekler hurdadır, ancak bu atıklar genellikle ayrı toplama noktalarına verilir. Bahsedilen şebeke dışı aküler, motorlar veya beyaz eşya hurdası bu kapsamda değildir.
Yukarı Dudullu’da hurdacılar, bu kaynaklardan topladıkları hurdaları genellikle günlük iş programlarına göre toplar. Büyük sanayi kuruluşları hurdalarını proje bazlı programlayarak hurdacılara önceden bildirir. Hurdacılar, müşterilerine çoğu zaman mahallerinden adreslerinde hurda alma hizmeti sunar ve hurda bedelini anında nakit ödeyebilir. Bölgedeki hurdacılık firmaları, telefon veya çevrimiçi servislerle hurda toplama taleplerini karşılayarak hem sanayiye hem yerleşimlere hizmet vermektedir.
Hurda Toplama ve İşleme Süreçleri
Yukarı Dudullu’da faaliyet gösteren hurdacılar, hurda toplama ve işlemenin her aşamasında profesyonel hizmet sunar. Süreç genellikle şu adımlarla yürütülür:
- Toplama ve Taşıma: Hurdacılar, sanayi işletmeleri, fabrikalar ve inşaat şantiyelerinden hurda toplar. Bu işlem için kamyon, çekici ve forklift gibi araçlar kullanılır. Örneğin inşaat demirleri ve makinelerin atık parçaları, ağır kamyonlarla hurdacı depolarına taşınır.
- Sınıflandırma: Tesise getirilen hurdalar mıknatıs yardımıyla demirli ve demir dışı olarak ayrılır. Demir tutan mıknatıs çekici hurda demir grubuna; mıknatıs çekmeyen bakır veya alüminyum gibi metal hurdalar demir dışı grubuna alınır. Ayrıca tornalama ve kimyasal yöntemlerle kablo tellerinden izolasyon malzemeleri, alüminyum hurdadan plastik ve cam bileşenler gibi katkı maddeleri temizlenir.
- Kırma ve Öğütme: Büyük metal parçalar kesme makasları, presler ve kırıcılarla daha küçük parçalara ayrılır. Örneğin kalın sac parçaları tabakalar haline preslenir, dökme demir kütleleri kesicilerle ufak parçalara bölünür. Bu işlem, metalleri eritme fırınına veya başka işleme ekipmanlarına uygun form ve hacme getirir.
- Eritme ve İşleme: Ayrıştırılan hurdalar, türlerine göre eritilir. Hurda demir-çelik elektrikli ark ocakları veya yüksek fırınlarda eritilerek çelik üretiminde kullanılır. Hurda bakır ve alüminyumun eritilmesi ise kendi özel fırınlarında yapılır. Eritme sonrasında elde edilen sıvı metal, dökümhanelere veya haddehanelere gönderilerek yeni malzemeler haline getirilir.
- Atıkların Bertarafı: Hurda ayrıştırma sırasında çıkan izolasyon, yağ veya diğer yardımcı atıklar, çevre ve sağlık yönetmeliklerine uygun şekilde ayrı toplanır. Atık yağ, plastik veya kimyasallar lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilir. Bu ayrım, geri dönüşüm sürecinin her aşamasında çevre kirliliğini önlemek için kritik önemdedir.
Yukarı Dudullu’da hurdacılar bu süreçleri 7/24 olarak sürdürür. Müşteriler hurda teslimatlarını randevu üzerinden planlayabilir; hurdacılar büyük miktarlarda hurdaları kamyonlara yükleyerek nakit ödeme yapar. Böylece bölgedeki sanayi kuruluşları ve bireyler hurda metal atıklarını kolaylıkla geri dönüşüme kazandırabilir.
Hurdacılıkta Ekonomik ve Çevresel Önem
Metal hurda geri dönüşümü, hem ekonomik hem çevresel açıdan önemli faydalar sağlar. Küresel ölçekte yılda yaklaşık 400 milyon ton metal hurda işleme tesislerinde değerlendirilir. Dünya genelinde üretilen çeliğin yaklaşık %40’ı geri dönüştürülmüş hurdadan elde edilir, Türkiye’de ise bu oran yaklaşık %42 dolayındadır. Yani geri dönüştürülen hurdalar, küresel metal talebinin önemli bir kısmını karşılar. Bu sayede yeni madenlerin çıkarılmasına duyulan ihtiyaç azalır ve doğal kaynaklar korunur.
Enerji tasarrufu açısından hurda kullanımı çok avantajlıdır. Örneğin hurdadan yapılan çelik, birincil hammaddeyle yapılan çeliğe kıyasla %75’e varan oranlarda daha az enerji harcar. Alüminyumda bu oran %95’e kadar yükselir. Bu süreçler, fosil yakıt tüketimini ve karbon emisyonunu ciddi şekilde azaltır. Hurda bakır üretimi birincil bakır üretimine göre %65 daha az karbon salımı üretir. Dolayısıyla hurda metal geri dönüşümü, iklim değişikliğiyle mücadelede de önemli rol oynar.
Ekonomik olarak bakıldığında ise hurda sektörü devasa bir pazardır. Türkiye’de geri dönüşüm sektörü yaklaşık 5 milyar euro büyüklüğündedir. Hurdacılar topladıkları metallerin satışından gelir elde eder. Yukarı Dudullu’daki hurdacılar, topladıkları hurda demiri, bakırı ve alüminyumu sektöre kazandırarak sanayiye hammadde sağlar. Örneğin demir-çelik fabrikaları bu hurdaları alarak üretim maliyetlerini düşürür. Sonuç olarak hurda geri dönüşümü, hem ülke ekonomisine hem de sanayicilere ciddi katma değer yaratır.
Hurdacılıkta Dikkat Edilmesi Gerekenler
Hurdacılıkta işlem yaparken bazı önemli hususlara dikkat edilmelidir. Hurda metallerin temiz ve saf olması fiyatı artırır. Boyalı, plastik kaplı veya aşırı kirli hurdalar işleme öncesi ekstra temizlik gerektirdiği için daha düşük bedelle işlem görebilir. Hurda teslim eden kişi veya kuruluş, hangi metalin ne olduğunu doğru şekilde beyan etmelidir. Mıknatıs testi ile demirli metaller, manyetik olmayanlar ise demir dışı olarak kolayca ayırt edilebilir. Örneğin mıknatıs çekmeyen bakır veya alüminyum hurdası, demir hurdasından farklı fiyatlandırılır.
Ayrıca iş güvenliği ve çevre koruması önemlidir. Hurdacılıkta ağır ve keskin parçalar taşındığından çalışanlar koruyucu baret, eldiven ve güvenlik ayakkabısı kullanır. Kesme ve kırma işlemlerinde maske ve gözlük takmak zorunludur. Yukarı Dudullu gibi sanayi bölgelerinde sabah kamyon trafiği yoğunlaşır; bu yüzden hurdacılar kamyonların güvenli dolaşımı için acil durum işaretleme levhaları ve bariyerler kullanır. Hurdacılar, atık yağı, yağlı talaşı veya kimyasal kaplamalı parçaları lisanslı bertaraf tesislerine göndermekle yükümlüdür. Yasalara göre hurdacı tesisleri Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın atık yönetimi yönetmeliklerine uygun olmalı, iş güvenliği için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı denetimlerine tabi tutulmalıdır.
Hurda Alım Fiyatları ve Piyasa Dinamikleri
Hurda metal fiyatları piyasadaki arz ve talep koşullarına göre günlük olarak belirlenir. Dolar kuru, çelik ve bakır gibi metallerin uluslararası piyasa fiyatları hurda değerlerini etkiler. İnşaat faaliyetleri arttığında inşaat demirine olan talep yükselir, bu da hurda demir fiyatlarını yukarı çeker. Döviz kuru yükseldiğinde ise özellikle dış ticarete yönelik metallerin hurda fiyatları artabilir. Hurda bakır ve alüminyum gibi metaller yüksek döviz kurundan doğrudan etkilenir.
Yukarı Dudullu’da hurdacılar genellikle kilogram veya ton başına fiyat vererek alım yapar. Aynı tür hurdadan çok miktarda getiren müşterilere toplu fiyat teklifi yapılır. Örneğin demir hurda fiyatları birkaç kuruş değişse de, bakır hurda fiyatları kilogram başına onlarca lira düzeyinde olabilir. Hurdacılar arası rekabet sayesinde hurda alım fiyatları yakından takip edilir; bölgede günlük veya haftalık fiyat listeleri paylaşılır. Yerel fabrikalar hurda alımına devam ederken döviz kurlarındaki ani sıçramalar veya ekonomik durgunluk gibi faktörler fiyatları hızlıca değiştirebilir. Bu dalgalanmalar, hurdacılığı dinamik bir piyasa haline getirir.
Yasal Düzenlemeler ve Teşvikler
Hurda toplama ve işleme faaliyetleri, Türkiye’de Çevre Kanunu ve Atık Yönetimi Genel Esaslarına göre düzenlenir. Hurda metal alım-satımında tüketiciye makbuz verilmesi zorunlu değildir; ancak kurumsal alımlarda fatura düzenlenir. Hurda metaller genellikle tehlikeli atık statüsünde olmadığından doğrudan geri kazanım tesislerine gönderilir. Sadece atık yağ veya kimyasal kaplı metaller özel bertaraf gerektirir. Hurda toplayan işletmeler faaliyetlerini Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği’ne göre yürütmelidir. Böylece faaliyetler çevresel uygunluk sertifikasıyla kayıt altında tutulur.
Ayrıca çevre koruma politikaları kapsamında geri dönüşüm teşvikleri de uygulanır. Belediyeler hurda toplama kampanyaları düzenleyerek vatandaşları ve işletmeleri metal atıklarını ayrı toplamaya teşvik eder. Geri dönüşüm sektöründe lisanslı işletmeler devlet desteklerinden faydalanabilir. Bu düzenlemeler, Yukarı Dudullu’daki hurdacılık faaliyetlerinin çevreye duyarlı ve sürdürülebilir biçimde yürütülmesini sağlamayı amaçlar.
İş Sağlığı ve Güvenliği
Hurdacılıkta iş sağlığı ve güvenliği çok önemlidir. Demir ve alüminyum gibi ağır malzemelerin taşınması yüksek risk içerir; bu nedenle hurdacı çalışanları mutlaka baret, eldiven ve çelik burunlu iş ayakkabısı kullanır. Kesme, öğütme gibi işlemlerde metal parçalar etrafa saçılabileceğinden gözlük ve maske koruması zorunludur. Yukarı Dudullu gibi sanayi bölgelerinde forklift, vinç ve krikolar yoğun kullanıldığından çalışma alanları net bir şekilde işaretlenir. Ağır yükler kaldırılırken devrilme riskine karşı stabilizasyon önlemleri alınır.
Sabah saatlerinden itibaren bölge trafiği yoğunlaşır; hurdacı kamyonları sıkça hareket ettiği için yol kenarlarında işaretleme levhaları ve ikaz ışıkları bulundurulur. Bu önlemler iş kazalarını azaltır ve çevredeki trafiğin güvenliğini sağlar. Olası bir iş kazasında ise Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı denetimleri devreye girer. Hurdacılıkta alınan bu önlemler sayesinde hem çalışanların sağlığı korunur hem çevresel riskler minimize edilir.
Sonuç
Yukarı Dudullu hurdacılığı, İstanbul’un sanayi bölgeleri arasında sürdürülen önemli bir faaliyettir. Bölgede faaliyet gösteren hurdacılar, topladıkları demir-çelik ve diğer metal hurdaları geri dönüşüme kazandırarak hem ekonomik değer üretir hem de çevresel sürdürülebilirliğe katkıda bulunur. Bu sayede doğal kaynak kullanımının azalması ve enerji tasarrufu sağlanırken, iklim değişikliğiyle mücadeleye destek verilir. Ayrıca bölgede sürdürülen hurdacılık faaliyetleri, Ümraniye’nin sanayi altyapısını tamamlayan bir kol olarak görülür. Bu sayede hem yerel sanayinin hammadde ihtiyacı karşılanır hem de doğal kaynakların korunmasına önemli katkı sağlanmış olur. Bu verimli geri dönüşüm döngüsü, yenilikçi teknolojiler ve sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda daha da geliştirilmeye açıktır. Sonuç olarak, Yukarı Dudullu hurdacılığı hem bugün hem de gelecekte stratejik bir faaliyet olarak önemini korur.